Առողջապահությունը սկսվում է առաջնային օղակից։ Այս համոզմունքը «Ուիգմոր կանանց և երեխաների հիվանդանոց»-ի՝ համակարգային փոփոխություններ բերելու առաքելության հիմքում է։ «Մանկաբուժությունը գործնականում» կրթական նախագիծը ծնվեց հենց այս տրամաբանությամբ՝ որպես յուրօրինակ կրթական հարթակ, որտեղ հիվանդանոցն ու առաջնային օղակը կառուցում են վստահելի, ամուր մասնագիտական համագործակցություն։ Նախագծի առանցքային նպատակը առաջնային օղակի ուժեղացումն է՝ գիտելիքի, փորձի փոխանակման և միասնական մոտեցումների ձևավորման միջոցով, որպեսզի ընտանիքի առողջապահական ուղին սկսվի ճիշտ՝ առաջնային օղակից և շարունակվի համակարգված համագործակցությամբ։Կրթությունը համակարգային մտածողության հիմքումՈւիգմորի հիմնադրման առաջին իսկ տարիներից հիվանդանոցը իրականացնում է կրեդիտավորված կրթական ծրագրեր՝ հետևողականորեն ընդգրկելով Հայաստանի բոլոր մարզերը։ Նախագծի առաջին երկու տարիների ընթացքում Ուիգմորի կրթական թիմը երեք փուլով  դասընթացներն անցկացրել է նախ Երևանում, ապա՝ մարզերում։Կրթությունը համակարգային մտածողության հիմքումՈւիգմորի հիմնադրման առաջին իսկ տարիներից հիվանդանոցը իրականացնում է կրեդիտավորված կրթական ծրագրեր՝ հետևողականորեն ընդգրկելով Հայաստանի բոլոր մարզերը։ Նախագծի առաջին երկու տարիների ընթացքում Ուիգմորի կրթական թիմը երեք փուլով  դասընթացներն անցկացրել է նախ Երևանում, ապա՝ մարզերում։Ըստ Կ․ Աբելյանի՝ մանկաբուժական թիմի կողմից առաջարկվեց Երևանում շարունակական կրթական հանդիպումների գաղափարը՝ ամիսը մեկ հաճախականությամբ՝ այդպիսով մեկ հարթակում միավորելով մանկաբույժներին, ընտանեկան բժիշկներին և առաջնային օղակի մասնագետներին։ Առաջնային օղակի ուժեղացումը՝ որպես ռազմավարական նպատաՈւիգմորում համոզված են՝ եթե առաջնային օղակը լինի ուժեղ, վստահելի և ֆունկցիոնալ, ապա հիվանդանոցները կզբաղվեն միայն այն դեպքերով, որոնք իսկապես պահանջում են հիվանդանոցային բուժօգնություն։«Առաջնային օղակը առողջապահության «դարպասն» է, և այն պետք է վստահելի և ուժեղ լինի։ Մեր երկարաժամկետ նպատակներից մեկն այն է, որ Հայաստանում առաջնային օղակն այնքան ամուր և արդյունավետ լինի, որ մենք՝ որպես հիվանդանոց, թերբեռնված լինենք (ժպտում է, - խմբագիր)։ Ընտանիքը իր խնդրի դեպքում պետք է առաջին հերթին դիմի առաջնային օղակին և, միայն ըստ անհրաժեշտության, ուղղորդվի հիվանդանոց», - նշում է «Ուիգմոր կանանց և երեխաների հիվանդանոց»-ի բուժական գծով փոխտնօրեն Հրաչուհի Ղազարյանը։Իրական դեպքեր, իրական բժիշկներ, իրական երկխոսություն«Մանկաբուժությունը գործնականում» նախագծի կարևոր առանձնահատկություններից մեկը ձևաչափն էր։ Չնայած անվանմանը՝ դրանք դասական ակադեմիական դասընթացներ չէին․ յուրաքանչյուր հանդիպում կառուցված էր իրական կլինիկական դեպքերի շուրջ, որոնք քայլ առ քայլ քննարկվում էին մասնակիցների հետ։«Ի սկզբանե, մենք չէինք ուզում ունենալ կանոնիկ դասախոսություն, որտեղ մեկը խոսում է, մյուսները՝ լուռ լսում։ Յուրաքանչյուր ներկայացում ակտիվ քննարկում էր՝ կոնկրետ դեպքերի վրա հիմնված, որտեղ բոլոր մասնակիցները ներգրավված էին երկխոսության մեջ», -նշում է Կ․ Աբելյանը։Յուրաքանչյուր հանդիպում ներառում էր երեք ներկայացում, որոնց բանախոսները Ուիգմորի բժիշկներն էին՝ տարբեր նեղ մասնագիտական ծառայություններից։Միավորված համայնք, ոչ միայն պարզապես դասընթացՈւիգմորում նշում են, որ «Մանկաբուժությունը գործնականում» նախագծի շրջանակում 2025թ․ մարտից մինչև դեկտեմբեր իրականացվել է 9 կրթական հանդիպում, որոնց ընթացքում հանդես է եկել 21 խոսնակ։ Դրանցից 7 հանդիպում վարել են Ուիգմորի մասնագետները, իսկ 2-ը կազմակերպվել են միջազգային գործընկերների մասնակցությամբ՝ ԱՄՆ առաջատար մանկական հիվանդանոց Valley Children’s Healthcare-ի և Շվեդիայի Ումեո համալսարանական հիվանդանոցի մանկական էնդոկրինոլոգիայի և դիաբետոլոգիայի բաժանմունքի հետ համագործակցության շրջանակում։Սկզբնական շրջանում նախագծի համար նախատեսված էր 60-տեղանոց սրահ, սակայն առաջին իսկ գրանցումներից պարզ դարձավ, որ պահանջարկը մի քանի անգամ գերազանցում է սպասվածը։ Գրանցվել էր ավելի քան 200 մասնակից, ինչի արդյունքում հանդիպումները տեղափոխվեցին մեծ դահլիճ։«Եղել են դեպքեր, երբ մարզի մասնագետները համախմբվել են և միասին եկել Երևան՝ շաբաթ օրով, իրենց հանգստյան օրը, միայն թե չկորցնեն հանդիպումը։ Սա շատ մեծ գնահատական է մեր աշխատանքի համար, որը հաստատում է նախագծի պահանջարկն ու համայնքային նշանակությունը», - նշում է Կարինե Աբելյանը։Վստահություն և երկկողմանի ուսուցումՈւիգմորում նշում են, որ հանդիպումներին մասնակցել են պետական և մասնավոր գրեթե բոլոր հաստատություններից բժիշկներ, ինչպես նաև մեծ թվով ուսանողներ, ովքեր, թեև մասնակցում էին ազատ այցելուների կարգավիճակում, աչքի էին ընկնում ակտիվ ներգրավվածությամբ։Լսարանը բազմազան էր, հարցերը՝ խորքային և գործնական։ Միևնույն ժամանակ, երկկողմանի ուսուցում է տեղի ունեցել նաև Ուիգմորի թիմի համար։«Մեր միջազգային գործընկերները նշում էին, որ մասնակից բժիշկների հարցերը վկայում են պրոֆեսիոնալիզմի և սեփական փորձի վրա հիմնված մտածողության մասին։ Այս հանդիպումների ընթացքում մենք էլ՝ որպես հիվանդանոց ավելի լավ հասկացանք, թե ինչ ակնկալիքներով է ընտանիքը դիմում առաջնային օղակին և ինչ խնդիրների է այնտեղ բախվում բժիշկը, ինչը հիվանդանոցից միշտ չի, որ տեսանելի է», - նշում է «Ուիգմոր կանանց և երեխաների հիվանդանոց»-ի բուժական գծով փոխտնօրեն Հրաչուհի Ղազարյանը։Մեծ նախագիծ՝ մեծ պատասխանատվությունՅուրաքանչյուր հանդիպմանն ընդառաջ կրթական նյութերը մշակվել են զրոյից՝ ընտրվել են քննարկվող դեպքերը, քննարկվել թիմի ներսում և հարմարեցվել լսարանին։ Բոլոր դասընթացները եղել են կրեդիտավորված, ապահովել հետադարձ կապը, յուրաքանչյուր հանդիպում ունեցել է նախաթեստ և վերջնաթեստ՝ գիտելիքային փոփոխությունները տեղում գնահատելու համար։«Հիմա հետ եմ նայում ու հասկանում, թե ինչ մեծ ծավալի աշխատանք է իրականացվել։ Գործող բժշկի համար ամեն հանդիպմանն ընդառաջ զրոյից նոր կրթական մեծածավալ նյութ պատրաստելը շատ բարդ է, սակայն մեր մասնագետներն ամիսը մեկ դա արել են՝ լիարժեք ներգրավվածությամբ։ «Մանկաբուժությունը գործնականում» նախագիծը դարձավ համագործակցության, վստահության և փոխադարձ ուսուցման իրական հարթակ, որը լիովին համահունչ է Ուիգմորի կրթական և համակարգային մոտեցմանը, որտեղ առաջնային օղակը դիտարկվում է որպես առողջապահության իրական մեկնարկային կետ», - ընդգծում է «Ուիգմոր կանանց և երեխաների հիվանդանոց»-ի բուժական գծով փոխտնօրեն Հրաչուհի Ղազարյանը։Շարունակություն՝  նոր ձևաչափով2026թ․ ակնկալիքն ակնհայտ է․ մասնագիտական համայնքը սպասում է «Մանկաբուժությունը գործնականում» նախագծի շարունակությանը։ Ուիգմորում նշում են, որ ծրագրի նկատմամբ ձևավորված մեծ հետաքրքրվածությունն ու ընդգրկվածությունը որքան խրախուսիչ են, նույնքան էլ պարտավորեցնող՝ ապահովելու ծրագրի շարունակականությունը։

Ի՞նչ գիտենք երեխաների ատամների խնամքի մասին։ Պե՞տք է արդյոք լվանալ կաթնատամները։ Ի՞նչ ազդեցություն ունի քաղցրը մանկական ատամնաշարի վրա։ Ինչո՞ւ են կարևոր ստոմատոլոգի մոտ ծանոթացման առաջին այցերը։ Այս և մանկական ատամնաշարի առողջությանը վերաբերող բազմաթիվ այլ կարևոր հարցերի մասին Բուն ԹՎ-ի «Առողջ փոդքաստ»-ում պատմում է «Ուիգմոր կանանց և երեխաների հիվանդանոց»-ի մանկական ստոմատոլոգիական ծառայության պատասխանատու Աշխեն Մաշուրյանը։ Դիտե՛ք տեսանյութը և իմացեք՝ ինչպես ճիշտ խնամել ձեր փոքրիկի ժպիտը հենց առաջին ատամից։

Զարգացման մանկաբույժը բժիշկ է, ով գնահատում է ոչ միայն երեխայի ֆիզիկական աճը, այլ նրա ընդհանուր համապարփակ զարգացումը՝ խոսքը, շարժումները, շփման և սոցիալ-էմոցիոնալ հմտությունները, ուշադրությունը, կենտրոնանալու և սովորելու կարողությունները։Ե՞րբ է կարևոր դիմել զարգացման մանկաբույժի Դիմելու պատճառ կարող է լինել ցանկացած իրավիճակ, երբ ծնողի կամ մասնագետի մոտ առաջանում է մտահոգություն, որ երեխայի զարգացումը՝  հետ է մնում տարիքային նորմերից,  ընթանում է այլ կերպ, կամ  ունի որոշակի դժվարություններ։ Դա կարող է արտահայտվել՝ խոսքի զարգացման հապաղմամբ; վարքային փոփոխություններով; կենտրոնանալու կամ սովորելու դժվարություններով; հասակակիցների հետ շփվելու և խաղալու բարդություններով։ Եթե խոսենք բժշկական ախտորոշումների լեզվով, զարգացման մանկաբույժին հաճախ դիմում են՝ աուտիզմի սպեկտրի խանգարումների, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի (ADHD), ինչպես նաև խոսքի և ընդհանուր զարգացման հապաղումների դեպքում։ Ի՞նչ է անում զարգացման մանկաբույժն առաջին այցի ժամանակ Զարգացման մանկաբույժի գնահատումը առաջին և շատ կարևոր քայլն է։ Դրանից հետո երեխան ուղղորդվում է համապատասխան նեղ մասնագետների՝ լոգոպեդի, հոգեբանի, էրգոթերապևտի, ֆիզիոթերապևտի կամ այլ մասնագետների հետ աշխատանքի։ Վաղ հայտնաբերումը և վաղ միջամտությունը թույլ են տալիս հասնել լավագույն արդյունքի և աջակցել երեխայի լիարժեք զարգացմանը։

Երեք տարի առաջ բացված «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ն այսօր դարձել է ոչ միայն Ուիգմոր Գրուփի նշանակալի ձեռքբերումն, այլեւ՝ հայաստանյան առողջապահական համակարգի կարեւոր դերակատար։ Ուիգմոր Գրուփի հիմնադիր տնօրեն, ողնաշարի վիրաբույժ Զավեն Քոլոյանն ասում է՝ այս տարիներին հաջողվել է ձեւավորել ոչ միայն զարգացած ենթակառուցվածք եւ կարեւոր միջազգային համագործակցություններ, այլեւ՝ միջավայր, որում իրենց վստահ, պաշտպանված ու լսված են զգում թե՛ թիմի անդամները, թե՛ բուժառուները։ Մեդիամաքսի հետ զրույցում նա ամփոփել է «Ուիգմոր կանանց եւ երեխաների հիվանդանոց»-ի գործունեության երեք տարին եւ կիսվել դրան նախորդած ծավալուն աշխատանքով, որն էլ հիմք է դարձել հիվանդանոցի ստեղծման համար։  - Եթե ամփոփենք «Ուիգմոր»-ի գործունեության ողջ ընթացքը, որո՞նք են Ձեր կարծիքով ամենաէական ձեռքբերումները։- Իմ գնահատմամբ «Ուիգմոր»-ի ամենամեծ ձեռքբերումը մեր ստեղծած միջավայրն է։ Դրանում ամրապնդված են փոխվստահությունը, թիմային մտածողությունը, մասնագիտական աճի անհագուրդ ձգտումը, արժանապատիվ աշխատանքային պայմանները, անվտանգության զգացումը, գործընթացների թափանցիկությունն ու մշտական մոտիվացիան։Այսպիսի միջավայրում հնարավոր է սիրով ու բարձր արդյունավետությամբ բժշկել, զարգանալ, զարգացնել եւ երբեք չճահճանալ։- Ի՞նչն էր ամենաբարդը «Ուիգմոր»-ի ձեւավորման եւ զարգացման ճանապարհին։ Ի՞նչ դժվարությունների ու մարտահրավերների եք բախվել։- Ամենաբարդը եղել է սովորել որակումներ չտալ երեւույթներին: Երբ իրավիճակը դասակարգում ես «բարդ» կամ «հեշտ», դրա նկատմամբ ձեւավորում ես վերաբերմունք, իսկ սա հաճախ խանգարում է։ Բոլոր խնդիրներն ընթացիկ հարցեր են, բոլոր հարցերն՝ ընդամենը իրավիճակներ, որոնցում պետք է կողմորոշվել։ Կարծում եմ՝ արդյունավետ կողմնորոշվելու համար նախեւառաջ խնդրից պետք է հանել հուզականությունը եւ փորձել մեկանձնյա որոշումներ չկայացնել։ Այս հարցում երջանիկ ղեկավար եմ, քանի որ «Ուիգմոր»-ի ղեկավար կազմում հատընտիր մասնագետներ են, որոնց շնորհիվ «մարտահրավեր» բառը լարվածություն չի առաջացնում։ Շրջադարձային էր նաեւ մի շարք անհատների միանալը մեր թիմին: Այս մարդիկ կիսել են մեր արժեքները, սիրել միջավայրը, բերել նոր էներգիա, մտածողություն ու ոգեշնչում։ Այս իրողությունն առավել լավ պատկերացնելու համար պարզապես նշեմ, որ 8 տարի առաջ աշխատանքը սկսել ենք 35 թիմակցով, իսկ այժմ «Ուիգմոր»-ն ունի ավելի քան 900 աշխատակից։ Այնպես որ, ամեն նոր աշխատակցի հետ շրջադարձվել ենք (ժպտում է – հեղ.): - Կհիշե՞ք հատկանշական պատմություններ հիվանդանոցի գործունեության ընթացքից: - Հիվանդանոցային կյանքը յուրահատուկ է: Այստեղ տեսնում ես անպատմելի դեպքեր, գերլարված հույզեր, բազմատեսակ ճակատագրեր, անմարդկային իրավիճակներ եւ մարդկային կորուստներ։ Վստահ եմ՝ «Ուիգմոր»-ի շենքերում պահված են բազում անձնական պատմություններ, որոնք ուժ են տալիս բուժանձնակազմին շարունակելու իրենց աշխատանքը նույնիսկ ամենածանր օրերին։ Այդ պատմություններում մարդու լավագույն դրսեւորումներն են, անմար հույսը, փրկված կյանքերը, շնորհակալական հայացքները, կոկորդը խեղդող դրական հույզերը, անխոս ձեռքսեղմումներն ու երջանկության արցունքներ։ Հենց այս կենդանի պատմությունների շնորհիվ է բժշկական համայնքը մնում համառ, մարդասեր եւ անսահման նվիրված՝ կրկին ու կրկին ընտրելով օգնելու ճանապարհը։ Ամբողջական հարցազրույցը՝ հղմամբ։ 

Հարցը մեկնաբանում է «Ուիգմոր կանանց և երեխաների հիվանդանոց»-ի բուժական գծով փոխտնօրեն, մանկաբույժ Հրաչուհի Ղազարյանը:  Վիտամին D-ի պակասի կանխարգելումը հաճախ մեզ մտահոգում է հենց ձմեռային սեզոնին․ սակայն պետք է նշել, որ այս խնդիրը միայն սեզոն-կախյալ չէ։ Կան տարիքներ և իրավիճակներ, երբ կանխարգելիչ վիտամին D պետք է տրվի անկախ սեզոնից։ Օրինակ՝  Կրծքահասակ երեխաները մինչև մեկ տարեկան պետք է ստանան օրական 400-500 միավոր վիտամին D․ սա վիտամին D-ի պակասի և ռախիտի կանխարգելման հիմնական գործողությունն է կրծքահասակ երեխաների շրջանում։Հաջորդ տարիքային խումբը, երբ կանխարգելիչ վիտամին D է ցուցված, կրկին անկախ սեզոնից՝ դա դեռահասներն են, և այս տարիքային խմբում խորհուրդ է տրվում ընդունել օրական 600 միավոր վիտամին D։  վիտամին D-ի կանխարգելիչ նշանակում նաև կարող է պահանջվել հատուկ իրավիճակներում, օրինակ․  եթե կա ստամոքս-աղիքային համակարգի հիվանդություն, կամ որևէ թերներծծում, երբ հիվանդությամբ պայմանավորված աղիներից սննդանյութերը չեն ներծծվում։   եթե կան այնպիսի քրոնիկ հիվանդություններ, երբ վիտամին D-ի և կալցիումի ներծծումը արգելակող այլ դեղեր ենք նշանակում, այդ դեպքում բժիշկը ևս ցուցելու է վիտամին D-ի ընդունում։  եթե երեխան ունի խիստ ընտրողական սննդակարգ, սննդակարգում բացառված են կալցիում և վիտամին D պարունակող սննդատեսակները, ինչպիսիք են ձուն, ձուկը և կաթնամթերքը: Վերոնշյալ ցանկացած իրավիճակում կամ կասկածի դեպքում պարտադիր անհրաժեշտ է խորհրդակցել մանկաբույժի հետ։  Առողջ եղեք: